Dlaczego trauma może zmienić sposób, w jaki widzimy siebie?
O wstydzie, poczuciu winy i przekonaniu, że coś jest z nami nie tak
Niektóre doświadczenia pozostawiają po sobie coś więcej niż trudne wspomnienia. Mogą wpływać na to, jak postrzegamy siebie, czego oczekujemy od innych i jak reagujemy w sytuacjach, które przypominają nam o przeszłości.
Czasami człowiek nie myśli już tylko: „Spotkało mnie coś trudnego”. Zaczyna myśleć: „Jestem słaby”, „Nie zasługuję na dobre traktowanie” albo „Gdybym był inny, nie doszłoby do tego”.
To istotna różnica. W pierwszym przypadku trudność dotyczy tego, co się wydarzyło. W drugim zaczyna dotyczyć tego, kim – we własnym przekonaniu – jesteśmy.
Dlaczego tak się dzieje? W jaki sposób doświadczenia traumatyczne mogą wpływać na obraz siebie? I czy można nauczyć się patrzeć na siebie inaczej?
Kiedy doświadczenie staje się opowieścią o sobie
Wyobraźmy sobie osobę, która przez długi czas żyła w środowisku, w którym często ją krytykowano, obwiniano lub odrzucano. Jej potrzeby nie były traktowane poważnie, a próby wyrażania własnego zdania kończyły się konfliktem.
Z czasem taka osoba może zacząć przewidywać, że każda pomyłka prowadzi do odrzucenia, a wyrażenie własnych potrzeb jest czymś niewłaściwym. Może również uznać, że musi nieustannie się starać, by zasłużyć na akceptację.
Nie jest to nieunikniony skutek trudnych doświadczeń. Ludzie różnią się pod względem sposobów reagowania, dostępnego wsparcia i znaczenia, jakie nadają temu, co ich spotkało. Jednak w pewnych okolicznościach powtarzające się doświadczenia mogą wpływać nie tylko na poczucie bezpieczeństwa, lecz także na przekonania o sobie.
W psychologii przekonania dotyczące własnej osoby określa się czasem jako przekonania o sobie lub schematy dotyczące siebie. Mogą one dotyczyć własnej wartości, sprawczości, kompetencji czy prawa do bliskości.
Jeśli ktoś wielokrotnie doświadcza upokorzenia, może zacząć uważać, że jest gorszy od innych. Gdy jego potrzeby były ignorowane, może mieć trudność z uznaniem ich za ważne. Jeśli za trudne wydarzenia regularnie obwiniano właśnie jego, może przyzwyczaić się do automatycznego szukania winy w sobie.
Ważne jest jednak rozróżnienie: to, że człowiek zaczyna w coś wierzyć, nie oznacza, że to przekonanie jest prawdziwe.
Przekonania o sobie mogą być próbą wyjaśnienia doświadczeń, które były bolesne, niezrozumiałe albo trudne do kontrolowania. Z czasem takie wyjaśnienie może stać się tak znajome, że przestajemy zauważać, iż jest tylko jednym ze sposobów interpretowania własnej historii.
Dlaczego łatwiej obwinić siebie niż uznać, że nie mieliśmy kontroli?
Poczucie winy i obwinianie siebie mogą wydawać się na pierwszy rzut oka nielogiczne. Dlaczego ktoś miałby uważać się za odpowiedzialnego za krzywdę, której doświadczył?
Jedną z możliwych odpowiedzi jest potrzeba znalezienia wyjaśnienia.
Dla dziecka szczególnie trudne może być uznanie, że osoba, od której zależy jego bezpieczeństwo, zachowuje się krzywdząco lub nieprzewidywalnie. Myśl „to ze mną jest coś nie tak” może być w takich warunkach łatwiejsza do przyjęcia niż myśl „osoba, której potrzebuję, nie zapewnia mi bezpieczeństwa”.
Pierwsza interpretacja może pozostawiać złudzenie wpływu: jeśli to moja wina, być może wystarczy, że będę grzeczniejszy, cichszy albo bardziej pomocny, a sytuacja się zmieni.
To tylko jeden z możliwych mechanizmów. Nie wyjaśnia wszystkich reakcji na traumę, a podobne przekonania mogą rozwijać się również w innych okolicznościach.
Problem pojawia się wtedy, gdy sposób myślenia, który pomagał kiedyś uporządkować trudną sytuację, zostaje z człowiekiem na długo. Dorosła osoba może nadal odczuwać odpowiedzialność za cudze emocje, nadmiernie przepraszać, unikać konfliktów albo uważać, że musi zasłużyć na szacunek.
Może mieć trudność z powiedzeniem „nie”, ponieważ granica kojarzy się z ryzykiem odrzucenia. Albo brać na siebie odpowiedzialność za niepowodzenia innych. Może też nie dopuszczać do siebie złości, bo nauczyła się, że wyrażanie jej jest niebezpieczne.
Nie oznacza to, że każda z tych reakcji musi wynikać z traumy. Podobne zachowania mogą mieć różne przyczyny. Warto jednak zauważyć, że niektóre sposoby radzenia sobie mogą mieć sens, jeśli spojrzymy na nie w kontekście doświadczeń, w których się rozwinęły.
Wstyd: kiedy problemem przestaje być zachowanie, a staje się cała osoba
Wstyd i poczucie winy bywają używane zamiennie, ale warto je rozróżniać.
Poczucie winy częściej odnosi się do konkretnego działania: „Zrobiłem coś, co kogoś zraniło”. Wstyd może dotyczyć całego obrazu siebie: „Jestem zły”, „Jestem bezwartościowy”, „Nie zasługuję na akceptację”.
To rozróżnienie nie jest absolutne – emocje mogą się nakładać – ale pomaga zrozumieć, dlaczego wstyd bywa tak dotkliwy.
Jeśli uważam, że popełniłem błąd, mogę spróbować go naprawić, przeprosić albo następnym razem postąpić inaczej. Jeśli natomiast uważam, że sam jestem błędem, trudno wskazać, co właściwie miałoby się zmienić.
Wstyd może prowadzić do ukrywania swoich trudności, wycofywania się z relacji, unikania proszenia o pomoc i surowego oceniania własnych reakcji. Człowiek może bać się, że jeśli ktoś zobaczy go naprawdę, odkryje coś, co czyni go niegodnym bliskości.
W kontekście doświadczeń traumatycznych wstyd może wiązać się między innymi z przekonaniem, że człowiek powinien był zapobiec krzywdzie, z poczuciem bezradności albo z tym, jak był traktowany przez innych. W niektórych sytuacjach osoba skrzywdzona może przejąć sposób myślenia sprawcy i zacząć oceniać siebie jego oczami.
Nie jest to jednak nieuchronne. Nie każda osoba po traumie odczuwa przewlekły wstyd i nie każdy wstyd ma traumatyczne źródło.
Warto też pamiętać, że odpowiedzialność za krzywdę należy odróżniać od przekonania o własnej bezwartościowości. Można przyglądać się własnym decyzjom i brać odpowiedzialność za swoje działania, nie uznając jednocześnie, że jest się przez to osobą pozbawioną wartości.
CPTSD – kiedy trudności dotyczą również obrazu siebie i relacji
Szczególne znaczenie temat negatywnego obrazu siebie ma w kontekście złożonego zespołu stresu pourazowego, określanego skrótem CPTSD.
W klasyfikacji ICD-11 CPTSD obejmuje podstawowe objawy PTSD: ponowne przeżywanie traumatycznego wydarzenia w teraźniejszości, unikanie przypomnień o nim oraz utrzymujące się poczucie aktualnego zagrożenia. Dodatkowo występują utrwalone trudności w trzech obszarach, określanych jako zaburzenia organizacji siebie:
- Regulacja emocji — trudności w radzeniu sobie z silnymi emocjami albo skłonność do odcinania się od nich.
- Obraz siebie — utrwalone przekonania o własnej bezwartościowości, porażce lub poczuciu winy związanym z traumą.
- Relacje — trudności w podtrzymywaniu bliskich relacji lub odczuwaniu bliskości z innymi.
Nie chodzi zatem wyłącznie o to, że człowiek pamięta traumatyczne wydarzenia. Trudności mogą obejmować również sposób, w jaki doświadcza siebie i swojego miejsca w świecie.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba z niską samooceną, trudnościami w relacjach lub problemami z regulacją emocji ma CPTSD. Takie doświadczenia mogą mieć wiele przyczyn. Rozpoznanie wymaga uwzględnienia całego obrazu klinicznego, historii danej osoby i kryteriów diagnostycznych.
To rozróżnienie jest ważne, ponieważ etykieta diagnostyczna nie powinna zastępować próby zrozumienia konkretnego człowieka.
Dlaczego samo zrozumienie nie zawsze wystarcza?
Można wiedzieć, że nie ponosiło się odpowiedzialności za doznaną krzywdę, a mimo to nadal odczuwać wstyd. Można rozumieć, że obecna sytuacja jest bezpieczna, i jednocześnie reagować napięciem na krytykę, konflikt albo czyjeś niezadowolenie.
Dzieje się tak między innymi dlatego, że przekonania o sobie nie funkcjonują wyłącznie jako świadome sądy. Mogą wiązać się z emocjami, nawykami interpretowania sytuacji i utrwalonymi sposobami reagowania.
Ktoś może świadomie uważać, że ma prawo do własnego zdania, a mimo to odczuwać silny lęk, kiedy musi się z kimś nie zgodzić. Może wiedzieć, że nie musi zadowalać wszystkich, a jednak automatycznie rezygnować z własnych potrzeb.
W takiej sytuacji samo powtarzanie sobie, że należy myśleć pozytywnie, może nie przynieść oczekiwanej zmiany. Człowiek nie zawsze potrzebuje kolejnego argumentu przeciwko swoim przekonaniom. Czasami potrzebuje także bezpiecznego doświadczenia, w którym może stopniowo sprawdzać, czy rzeczywistość rzeczywiście potwierdza to, czego się obawia.
Właśnie dlatego praca nad skutkami traumy nie sprowadza się do przekonywania kogoś, że jest wartościowy. Może obejmować rozpoznawanie utrwalonych przekonań, rozumienie ich źródeł, pracę z emocjami, budowanie granic i uczenie się nowych sposobów funkcjonowania w relacjach.
W zależności od indywidualnych potrzeb pomoc może obejmować psychoterapię ukierunkowaną na traumę. Jej przebieg i metody powinny być dostosowane do sytuacji konkretnej osoby. Nie ma potrzeby zmuszania się do opowiadania o wszystkich trudnych wydarzeniach ani do konfrontowania się z nimi bez odpowiedniego przygotowania i wsparcia.
Jak zacząć patrzeć na siebie inaczej?
Zmiana utrwalonego obrazu siebie zwykle nie następuje w wyniku jednej rozmowy ani pojedynczego odkrycia. Nie chodzi również o to, by od tej pory nigdy nie myśleć o sobie krytycznie.
Pierwszym krokiem może być zauważenie, w jaki sposób mówimy do siebie w trudnych sytuacjach.
Zamiast automatycznie przyjmować myśl „znowu wszystko zepsułem”, można spróbować zapytać: „Co dokładnie się wydarzyło? Za co rzeczywiście odpowiadam, a na co nie miałem wpływu?”.
Zamiast uznawać „jestem słaby, bo sobie nie radzę”, można sprawdzić, czy nie pomijamy własnego zmęczenia, obciążenia albo tego, jak wiele musieliśmy ostatnio unieść.
Pomocne mogą być również pytania:
- Czy tak samo oceniłbym bliską osobę, gdyby znalazła się w podobnej sytuacji?
- Czy moje przekonanie o sobie opiera się na obecnych faktach, czy przede wszystkim na dawnych doświadczeniach?
- Czy biorę odpowiedzialność za własne działania, czy również za emocje i decyzje innych ludzi?
- Czy potrafię uznać swoje potrzeby za ważne, nawet jeśli ktoś nie jest z nich zadowolony?
Nie musimy od razu znać odpowiedzi. Celem nie jest zastąpienie każdej negatywnej myśli pozytywną, lecz odzyskanie możliwości spojrzenia na siebie z więcej niż jednej perspektywy.
Czasami potrzebne będzie wsparcie drugiej osoby, a czasami psychoterapia, zwłaszcza gdy wstyd, poczucie winy lub negatywny obraz siebie znacząco utrudniają codzienne życie.
Nasza historia nie musi być całą prawdą o nas
Doświadczenia, które przeżyliśmy, mogą wpływać na to, jak myślimy o sobie. Mogą kształtować nasze oczekiwania wobec innych, sposób reagowania na konflikty i przekonania dotyczące tego, na co zasługujemy.
Nie oznacza to jednak, że wszystko, co o sobie myślimy, jest niezmienne.
Warto czasem zatrzymać się przy zdaniu „coś jest ze mną nie tak” i spróbować zadać inne pytanie: „Co sprawiło, że zacząłem tak o sobie myśleć?”.
To nie jest próba zaprzeczania własnym trudnościom ani usprawiedliwiania wszystkich zachowań przeszłością. To zaproszenie do bardziej uważnego rozumienia siebie.
Bo między przekonaniem „jestem bezwartościowy” a myślą „nauczyłem się patrzeć na siebie w ten sposób” jest ważna różnica. Pierwsze zdanie brzmi jak ostateczny wyrok. Drugie otwiera przestrzeń do poznania własnej historii i sprawdzenia, czy można opowiedzieć ją sobie inaczej.